ਅਖਰ ਬੋਧ

ਅਖਰ ਦੀ ਵੰਡ

 ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ ਰੂਪਾਂ ਦੇ ਅੰਤਰ ਕਰਕੇ ਵਰਨਾਂ (ਅਖਰ) ਦੇ ਚਾਰ ਭੇਦ ਹਨ।

1) ਸ੍ਵਰ 2) ਵਿਅੰਜਨ 3) ਅਨੁਨਾਸਕ 4) ਦੁੱਤ ਅੱਖਰ

1. ਸ੍ਵਰ – ਮੂਲ ਸ੍ਵਰਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ 3 ਹੈ। - “ਓ, ਅ, ੲ”

ਇਨ੍ਹਾਂ ਤਿੰਨਾਂ ਨਾਲ ਲਗਾਂ ਲਗਾ ਕੇ ਦੱਸ ਅੱਖਰ ਬਣਦੇ ਹਨ।

ਓ – ਉ, ਊ ਓ

ਅ – ਅ, ਆ, ਐ, ਔ

ੲ – ਇ, ਈ, ਏ

ਸ੍ਵਰ ਦੋ ਕਿਸਮ ਦੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ – 

1. ਲਘੂ ਸ੍ਵਰ – ਇਹਨਾਂ ਦੇ ਉਚਾਰਨ ਸਮੇ ਘੱਟ ਸਮਾਂ ਲਗਦਾ ਹੈ – ਅ, ਇ, ਉ

2. ਦੀਰਘ ਸ੍ਵਰ – ਇਹਨਾਂ ਦੇ ਉਚਾਰਨ ਸਮੇ ਜਿਆਦਾ ਸਮਾ ਲਗਦਾ ਹੈ – ਆ, ਈ, ਊ, ਏ, ਐ, ਓ, ਔ

2. ਵਿਅੰਜਨ – ਜਿਹੜੇ ਅਖਰ ਲਗ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਤੋ ਬਿੰਨਾ ਨਾ ਬੋਲੇ ਜਾ ਸਕਨ –“ਸ ਤੋ ੜ” ਤਕ (32) ਵਿਅੰਜਨ ਹਨ।

3. ਅਨੁਨਾਸਕ – ਨੱਕ ਰਾਹੀ ਉਚਾਰਨ – “ਙ, ਞ, ਣ, ਨ, ਮ”

4. ਦੁੱਤ ਅੱਖਰ – ਪੈਰ ਵਿਚ ਵਰਤਿਆ ਜਾਦਾ ਹੈ – “ਹ, ਰ, ਵ”

ਲਗਾਂ ਮਾਤਰਾ – 10

1. ਕਨਾ (ਰਾ)

2. ਸਿਆਰੀ (ਰਿ)

3. ਬਿਹਾਰੀ (ਰੀ)

4. ਔਕੜ (ਰੁ)

5. ਦੁਲੈਂਕੜ (ਰੂ)

6. ਲਾਂ (ਰੇ)

7. ਦੁਲਾਵਾਂ (ਰੈ)

8. ਹੋੜਾ (ਰੋ)

9. ਕਨੋੜਾ (ਰੌ)

10. ਮੁਕਤਾ (ਰ) – ਕੋਈ ਚਿੰਨ ਨਹੀ

ਲਗਾਂ ਦੀਆਂ ਕਿਸਮਾ – 1) ਹ੍ਰਸਵ ਲਗਾਂ 2) ਦੀਰਘ ਲਗਾਂ

1) ਹ੍ਰਸਵ – ਉਚਾਰਨ ਵਿਚ ਕਟ ਸਮਾਂ – ਮੁਕਤਾ, ਸਿਆਰੀ, ਔਕੜ

2) ਦੀਰਘ – ਜਿਆਦਾ ਸਮਾ – ਕਨਾ, ਬਿਆਰੀ, ਦੁਲੈਂਕੜ, ਲਾਂ, ਦੁਲਾਵਾੰ, ਹੋੜਾ, ਕਨੋੜਾ

ਲਗਾਖਰ – 3 ਕਿਸਮਾਂ – ਬਿੰਦੀ, ਟਿੱਪੀ, ਅਧੱਕ

                             ਓ ਨਾਲ ਹਮੇਸ਼ਾ ਬਿੰਦੀ ਹੀ ਲਗੇਗੀ।

                                     ਮੁਕਤਾ, ਸਿਆਰੀ, ਔਕੜ, ਦੋਲਾਵਾਂ ਨਾਲ ਹਮੇਸ਼ਾ ਟਿਪੀ ।